«Κοιτᾶξτε αὐτὸν τὸν ἄνθρωπο... Στέκεται σιωπηλός, κάθε Παρασκευή, στὰ σκαλιὰ τῆς Εὐαγγελίστριας. Ὁ κόσμος περνάει, τὸν προσπερνάει, τοῦ ρίχνει μιὰ ματιὰ οἴκτου. Ἕνας ζητιάνος... ἕνας τυφλὸς γέροντας ποὺ ζεῖ ἀπὸ τὴν ἐλεημοσύνη τῶν περαστικῶν.» .»
Εἶναι ὁ Νικηταρᾶς ὁ Τουρκοφάγος!
Ὁ στρατηγὸς ποὺ ἔσπασε τρία σπαθιὰ στὰ Δερβενάκια!
Ὁ ἥρωας ποὺ ἔγινε ὁ τρόμος τῶν Ὀθωμανῶν, ὁ φύλακας ἄγγελος τῆς Λευτεριᾶς!»
«Παρασκευὴ ἀπόγευμα, Πειραιᾶς, 1845. Ἕνας τυφλὸς ἄνδρας ζητᾶ ἐλεημοσύνη. Οἱ περαστικοὶ τὸν προσπερνοῦν χωρὶς νὰ ξέρουν ὅτι αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος εἶναι ὁ "Τουρκοφάγος". Ὁ ἥρωας ποὺ στὰ Δερβενάκια ἔσπασε τρία σπαθιὰ ἀπὸ τὴ δύναμη τῆς μάχης.»
Πῶς ὁ πιὸ ἀνιδιοτελὴς ἥρωας τῆς Ἐπανάστασης κατέληξε σὲ αὐτὴ τὴν κατάσταση
Αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος εἶναι ὁ Νικήτας Σταματελόπουλος, ὁ τρόμος τῶν Ὀθωμανῶν. ὁ φύλακας ἄγγελος τῆς Λευτεριᾶς!»
«Σήμερα, ἡ πατρίδα του χρωστάει τὴν ὕπαρξή της. Κι ἐκεῖνος... ἐκεῖνος δὲν τῆς ζήτησε τίποτα, παρὰ μόνο τὸ δικαίωμα νὰ πεθάνει περήφανος... ἔστω καὶ ζητιάνος.»
Αὐτὰ ποὺ βλέπετε εἶναι μόνο ἡ ἀρχὴ μιᾶς μεγάλης ἔρευνας.
Ἂν θέλετε νὰ γίνετε κι ἐσεῖς μέλος αὐτῆς τῆς ψηφιακῆς πλατφόρμας ποὺ χτίσαμε, «Οἱ Ἀκτήμονες τῆς Μνήμης»" ποὺ ἀναζητᾶ τὴν κρυμμένη ἀλήθεια τῆς Ἱστορίας μας, πατήστε τὸ κουμπὶ τῆς Ἐγγραφῆς. Εἶναι ὁ μόνος τρόπος νὰ μὴν χάσετε τὸ ἑπόμενο ἀπόρρητο κεφάλαιο ποὺ ἑτοιμάζουμε.»
Νικηταρὰς ὁ Τουρκοφάγος: Ὁ Ἥρωας ποὺ ἡ Ἱστορία Ἀδίκησε καὶ τὰ Μυστικά του
Ἕνα ἀφιέρωμα στὴν πιὸ ἁγνὴ μορφὴ τοῦ Ἀγῶνα, ἀνταποκρινόμενο στὴν ἐπιθυμία τῶν θεατῶν γιὰ ἀναγνώριση τῶν ἀφανῶν ἡρώων.
«Δὲν ἦρθα νὰ πλουτίσω, ἦρθα νὰ ἐλευθερώσω τὴν πατρίδα.»
* Η σχέση του με τον Κολοκοτρώνη.
Η σχέση του Νικήτα Σταματελοπούλου (Νικηταρᾶ) μὲ τὸν Θεόδωρο Κολοκοτρώνη δὲν ἦταν ἁπλῶς μία στρατιωτικὴ συμμαχία, ἀλλὰ ἕνας βαθὺς οἰκογενειακὸς καὶ πνευματικὸς δεσμὸς ποὺ σφυρηλατήθηκε μέσα ἀπὸ τοὺς ἀγῶνες καὶ τὶς κακουχίες.
1. Ὁ Συγγενικὸς Δεσμός
Ὁ Νικηταρᾶς ἦταν ἀδελφοποιτὸς (ψυχογιὸς) καὶ ἀνεψιὸς τοῦ Γέρου τοῦ Μοριᾶ. Ἡ μητέρα τοῦ Νικηταρᾶ, ἡ Σοφία Καρούτσου, ἦταν ἀδελφὴ τῆς γυναίκας τοῦ Κολοκοτρώνη, τῆς Αἰκατερίνης. Αὐτὴ ἡ συγγένεια ἔκανε τὸν Νικηταρᾶ τὸν πλέον ἔμπιστο ἄνθρωπο τοῦ ἀρχιστρατήγου.
2. Ἡ Στρατιωτικὴ Ἀφοσίωση
Στὶς κρίσιμες μάχες, ὁ Νικηταρᾶς λειτουργοῦσε ὡς τὸ «δεξὶ χέρι» τοῦ Κολοκοτρώνη. Ἐκεῖ ποὺ ὁ Κολοκοτρώνης ἔβαζε τὴ στρατηγική, ὁ Νικηταρᾶς ἔβαζε τὴν ὁρμητικότητα.
Στὸ Βαλτέτσι: Ὑποστήριξε τὸ σχέδιο τοῦ Κολοκοτρώνη ὅταν ἄλλοι ὁπλαρχηγοὶ δίσταζαν.
Στὰ Δερβενάκια: Ἦταν ἐκεῖνος ποὺ ὑλοποίησε τὴν παγίδα τοῦ θείου του, ἐξολοθρεύοντας τὴ στρατιὰ τοῦ Δράμαλη.
3. Ἡ Πολιτικὴ Συμπόρευση καὶ τὸ Κοινὸ Τέλος
Ἡ πίστη τοῦ Νικηταρᾶ πρὸς τὸν Κολοκοτρώνη παρέμεινε ἀλόνητη καὶ μετὰ τὴν Ἐπανάσταση, γεγονὸς ποὺ τοῦ κόστισε ἀκριβά:
Στὸν Ἐμφύλιο: Παρέμεινε στὸ πλευρὸ τοῦ θείου του, ἀρνούμενος τὶς δελεαστικὲς προτάσεις τῆς ἀντίπαλης παράταξης.
Στὴ Βαυαροκρατία: Ὅταν ὁ Κολοκοτρώνης καταδικάστηκε σὲ θάνατο τὸ 1834, ὁ Νικηταρᾶς συγκλονίστηκε. Λίγα χρόνια μετὰ (1839), φυλακίστηκε καὶ ὁ ἴδιος, κυρίως ἐπειδὴ θεωρήθηκε «συνεχιστὴς» τῆς ἐπιρροῆς τοῦ Κολοκοτρώνη στὸν λαό.
Τὸ χαρακτηριστικὸ περιστατικό: Λέγεται ὅτι ὁ Κολοκοτρώνης ἔλεγε γιὰ τὸν Νικηταρᾶ: «Ὁ Νικήτας εἶναι τὸ σπαθί μου». Ἀπὸ τὴν πλευρά του, ὁ Νικηταρᾶς δὲν διεκδίκησε ποτὲ ἀξιώματα ποὺ θὰ μποροῦσαν νὰ ἐπισκιάσουν τὸν θεῖο του, ἐπιλέγοντας πάντα τὸν ρόλο τοῦ πιστοῦ στρατιώτη.
Σύγκριση τῶν δύο Προσωπικοτήτων
| Χαρακτηριστικό | Θεόδωρος Κολοκοτρώνης | Νικήτας Σταματελόπουλος |
| Ρόλος | Ὁ Στρατηγικὸς Νοῦς | Ἡ Πολεμικὴ Ἀρετή |
| Χαρακτήρας | Διπλωματικός, Ἡγετικός | Ἀνιδιοτελής, Ὁρμητικός |
| Σχέση | Θεῖος / Μέντορας | Ἀνεψιὸς / Ἐκτελεστικὸ ὄργανο |
#### **3. Η Αδικία: Η πτώση και η φυλάκιση**
Ἡ περίοδος τῆς πτώσης καὶ τῆς φυλάκισης τοῦ Νικηταρᾶ ἀποτελεῖ μία ἀπὸ τὶς μελανότερες σελίδες τῆς νεοελληνικῆς ἱστορίας. Ὁ «Τουρκοφάγος», ὁ ἄνθρωπος ποὺ δὲν κράτησε οὔτε ἕνα γρόσι ἀπὸ τὰ λάφυρα τῶν μαχῶν, βρέθηκε κατηγορούμενος ὡς προδότης ἀπὸ τὸ κράτος ποὺ ὁ ἴδιος ἐλευθέρωσε.
1. Ἡ Αἰτία τῆς Δίωξης
Τὸ 1839, ἡ κυβέρνηση τοῦ Ὄθωνος, ὑπὸ τὴν ἐπιρροὴ τῶν Βαυαρῶν, στράφηκε κατὰ τῆς «Φιλορθοδόξου Ἑταιρείας». Ἡ μυστικὴ αὐτὴ ὀργάνωση εἶχε ὡς στόχο τὴν προστασία τῆς Ὀρθοδοξίας καὶ τὴν ἀπελευθέρωση ἀλύτρωτων περιοχῶν (Θεσσαλία, Ἤπειρος). Οἱ Βαυαροὶ φοβήθηκαν ὅτι ἡ ὀργάνωση σχεδίαζε τὴν ἀνατροπὴ τοῦ Ὄθωνος καὶ τὴν ἀντικατάστασή του μὲ ὀρθόδοξο βασιλέα.
Ὁ Νικηταρᾶς, λόγῳ τοῦ κύρους του καὶ τῆς βαθιᾶς του εὐσέβειας, θεωρήθηκε ὁ στρατιωτικὸς ἀρχηγὸς τῆς ὀργάνωσης. Συνελήφθη στὶς 18 Δεκεμβρίου 1839.
2. Ἡ Φυλάκιση καὶ τὰ Βασανιστήρια
Ἡ κράτησή του στὴν Αἴγινα δὲν ἦταν ἁπλὸς περιορισμός, ἀλλὰ συστηματικὴ ἐξόντωση:
Ἀπομόνωση: Τὸν κράτησαν σὲ ἕνα σκοτεινό, ὑγρὸ κελλί, χωρὶς ἐπαφὴ μὲ τὸ περιβάλλον.
Σωματική Βία: Ὑπέστη ξυλοδαρμοὺς καὶ ἐξευτελισμούς. Οἱ δεσμοφύλακες, καθ' ὑπόδειξη τῶν ἀνωτέρων, τὸν χτυποῦσαν γιὰ να «μαρτυρήσει» συνωμότες.
Ἡ Ὑγεία του: Ὁ Νικηταρᾶς ἔπασχε ἤδη ἀπὸ ζάχαρο (διαβήτη). Οἱ κακές συνθῆκες καὶ ἡ ἔλλειψη τροφῆς προκάλεσαν τὴν ταχύτατη ἐπιδείνωση τῆς ὅρασής του.
3. Η Δίκη καὶ ἡ «Χάρη»
Στὴ δίκη ποὺ ἀκολούθησε τὸ 1840, οἱ κατηγορίες κατέρρευσαν. Δὲν βρέθηκαν στοιχεῖα ποὺ νὰ ἀποδεικνύουν συνωμοσία κατὰ τοῦ Θρόνου. Παρά τὴν ἀθώωσή του ὅμως, ἡ διοίκηση δὲν τὸν ἄφησε ἐλεύθερο.
Τέθηκε σὲ κατ' οἶκον περιορισμό στὴν Αἴγινα.
Ὅταν τελικὰ τοῦ δόθηκε χάρη τὸ 1841, ὁ Νικηταρᾶς ἦταν ἕνα «ράκος». Εἶχε χάσει σχεδὸν ὁλοκληρωτικὰ τὸ φῶς του καὶ ἡ περιουσία του ἦταν μηδαμινή.
4. Ὁ Ἐξευτελισμὸς τῆς Ἐπαιτεία
Τὸ ἐπίσημο κράτος, ἀντὶ νὰ τοῦ ἀποδώσει τιμητικὴ σύνταξη, τὸν ἄφησε στὴ μοίρα του. Γιὰ νὰ ἐπιβιώσει αὐτὸς καὶ ἡ οἰκογένειά του, ἀναγκάστηκε νὰ ζητήσει ἄδεια ἐπαιτείας.
Κάθε Παρασκευή, ὁ ἥρωας τῶν Δερβενακίων στεκόταν στὰ σκαλιὰ τοῦ ναοῦ τῆς Εὐαγγελίστριας στὸν Πειραιᾶ, κρατώντας ἕνα πιάτο γιὰ λίγες δεκάρες.
Λέγεται ὅτι ὅταν περνοῦσαν ξένοι περιηγητές καὶ ρωτοῦσαν ποιός εἶναι αὐτὸς ὁ τυφλός, οἱ Ἕλληνες ντρέπονταν νὰ ἀπαντήσουν ὅτι εἶναι ὁ στρατηγὸς Νικηταρᾶς.
| Στάδιο Αδικίας | Συνέπεια |
| Σύλληψη (1839) | Κοινωνικός διασυρμός |
| Φυλάκιση | Τύφλωση & σωματικὴ κατάρρευση |
| Ἀποφυλάκιση | Ἀκραία φτώχεια |
| Τέλος (1849) | Θάνατος στὴν ἀφάνεια |
Αὐτὴ ἡ τραγικὴ κατάληξη ἀναδεικνύει τὸ μέγεθος τῆς ἀνιδιοτέλειάς του: ἀκόμη καὶ ὅταν τὸ κράτος τὸν πρόδωσε, ἐκεῖνος δὲν στράφηκε ποτὲ κατὰ τῆς πατρίδας, παραμένοντας πιστὸς στὶς ἀρχές του μέχρι τέλους.
* Η εμπλοκή του στη Φιλική Εταιρεία και οι πολιτικές ίντριγκες της εποχής.
Ἡ ἐμπλοκὴ τοῦ Νικηταρᾶ στὰ πολιτικὰ δρώμενα καὶ ἡ σχέση του μὲ τὶς μυστικὲς ἑταιρεῖες τῆς ἐποχῆς ἀποτελοῦν τὸ ὑπόβαθρο τῆς μετέπειτα τραγωδίας του. Ὁ ἁγνὸς στρατιώτης βρέθηκε παγιδευμένος στὰ γρανάζια τῶν διεθνῶν συμφερόντων καὶ τῶν ἐσωτερικῶν ἀνταγωνισμῶν.
1. Ἡ Μύηση στὴ Φιλικὴ Ἑταιρεία
Ὁ Νικηταρᾶς μυήθηκε στὴ Φιλικὴ Ἑταιρεία τὸ 1818 στὴν Καλαμάτα. Ὡς ἀνήσυχο πνεῦμα καὶ πιστὸς στὸ ὅραμα τῆς ἐλευθερίας, ἔγινε ἕνας ἀπὸ τοὺς πιὸ δραστήριους «Ἀποστόλους» της.
Ὁ Ρόλος του: Χρησιμοποίησε τὸ κῦρος του γιὰ νὰ πείσει ἄλλους ὁπλαρχηγοὺς νὰ ὁμονοήσουν.
Ἡ Ἀνιδιοτέλεια: Ἀκόμη καὶ τότε, διέθεσε ὅλους τοὺς πόρους του γιὰ τὴν προετοιμασία τοῦ Ἀγῶνα, χωρὶς νὰ ζητήσει ποτὲ ἡγετικὰ ἀξιώματα ἐντὸς τῆς Ἑταιρείας.
2. Οἱ Πολιτικὲς Ἴντριγκες: Τὰ «Κόμματα» καὶ οἱ Προστάτες
Μετὰ τὴν ἀπελευθέρωση, ἡ Ἑλλάδα χωρίστηκε σὲ τρία κόμματα, τὰ ὁποῖα ἐξέφραζαν τὰ συμφέροντα τῶν Μεγάλων Δυνάμεων:
Τὸ Ρωσικό (Ναπαῖοι): Σὲ αὐτὸ ἀνῆκε ὁ Νικηταρᾶς καὶ ὁ Κολοκοτρώνης. Πρέσβευε τὴν προσήλωση στὴν Ὀρθοδοξία καὶ τὴ συμμαχία μὲ τὴ Ρωσία.
Τὸ Γαλλικό: Ὑπὸ τὸν Κωλέττη.
Οἱ Βαυαροὶ ἀντιμετώπιζαν τὸ Ρωσικὸ Κόμμα ὡς τὸν μεγαλύτερο κίνδυνο γιὰ τὸν θρόνο τοῦ Ὄθωνος, καθὼς εἶχε τεράστια ἐρείσματα στὸν ἁπλὸ λαὸ καὶ τὴν Ἐκκλησία. Ὁ Νικηταρᾶς, ὡς λαοπρόβλητος ἥρωας, ἔγινε ὁ «βολικὸς στόχος» γιὰ νὰ πληγεῖ ἡ ἐπιρροὴ τῶν Ρωσόφιλων.
3. Ἡ Συνομωσία τῆς «Φιλορθοδόξου Ἑταιρείας»
Ἡ «Φιλορθόδοξος Ἑταιρεία» (1839) ὑπῆρξε ἡ ἀφορμή. Οἱ ἀντίπαλοι τοῦ Νικηταρᾶ παρουσίασαν τὴν ὀργάνωση ὡς μία σκοτεινὴ συνωμοσία ποὺ σκόπευε:
Νὰ ἐξαναγκάσει τὸν Ὄθωνα νὰ ἀσπαστεῖ τὴν Ὀρθοδοξία.
Νὰ προκαλέσει πόλεμο μὲ τὴν Ὀθωμανικὴ Αὐτοκρατορία γιὰ τὴν ἀπελευθέρωση τῆς Θεσσαλίας.
Οἱ Βρετανοί καὶ οἱ Γάλλοι πίεσαν τὴν ἑλληνικὴ κυβέρνηση νὰ καταστείλει τὴν ὀργάνωση, φοβούμενοι αὔξηση τῆς ρωσικῆς ἐπιρροῆς στὰ Βαλκάνια. Ὁ Νικηταρᾶς, ποὺ ὄντως πίστευε στὴν ἀνάγκη προστασίας τῆς πίστης καὶ τῆς συνέχισης τοῦ ἀπελευθερωτικοῦ ἀγῶνα, βρέθηκε στὸ ἐπίκεντρο μίας διεθνοῦς διπλωματικῆς σκακιέρας.
4. Γιατί «ἔπρεπε» νὰ ἐξοντωθεῖ;
Οἱ πολιτικὲς ἴντριγκες δὲν στόχευαν μόνο στὸν Νικηταρᾶ ὡς ἄτομο, ἀλλὰ σὲ αὐτὸ ποὺ συμβόλιζε:
Τὸ ἄφθαρτο ἦθος: Ἕνας ἥρωας ποὺ δὲν ἐξαγοραζόταν μὲ ἀξιώματα ἦταν ἐπικίνδυνος γιὰ τὸ διεφθαρμένο πολιτικὸ σύστημα.
Τὴν ἑνότητα τοῦ στρατοῦ: Ἡ ἐπιρροή του στοὺς παλιοὺς πολεμιστές φόβιζε τὴν Ἀντιβασιλεία, ποὺ ἤθελε ἕναν στρατὸ ὑποτελὴ στοὺς Βαυαρούς.
«Μὲ κατηγοροῦν ὅτι ἀγαπῶ τὴν πατρίδα μου καὶ τὸν Θεό μου. Ἂν αὐτὸ εἶναι ἔγκλημα, τότε εἶμαι ἔνοχος», φέρεται νὰ εἶπε κατὰ τὴ διάρκεια τῶν ἀνακρίσεων.
| Ἡ Πολιτικὴ Διάσταση | Συνέπεια γιὰ τὸν Νικηταρᾶ |
| Σύγκρουση Δυνάμεων | Ἔγινε τὸ «ἐξιλαστήριο θῦμα» τῆς ἀγγλορωσικῆς ἀντιπαλότητας. |
| Φόβος Ἐξέγερσης | Ἡ δημοτικότητά του ὁδήγησε στὴν παρατεταμένη φυλάκισή του χωρὶς στοιχεῖα. |
| Ἀπαξίωση Ἀγωνιστῶν | Ἡ παραμέλησή του ἦταν μήνυμα πρὸς ὅλους τοὺς «ἀτάκτους» τῆς Ἐπανάστασης. |
Ἡ πτώση τοῦ Νικηταρᾶ δὲν ἦταν τυχαία· ἦταν τὸ ἀποτέλεσμα μίας συνειδητῆς προσπάθειας τοῦ τότε πολιτικοῦ κατεστημένου νὰ περιθωριοποιήσει ἐκείνους ποὺ ἔβαζαν τὸ «Ἐμεῖς» πάνω ἀπὸ τὸ «Ἐγώ».
* Η άδικη φυλάκισή του από την Αντιβασιλεία του Όθωνα.
Ἡ φυλάκιση τοῦ Νικηταρᾶ ἀπὸ τὴν Ἀντιβασιλεία (τοὺς τρεῖς Βαυαροὺς συμβούλους τοῦ Ὄθωνος: Ἄρμανσπεργκ, Μάουρερ καὶ Heideck) ἀποτελεῖ μία ἀπὸ τὶς πιὸ μελανὲς στιγμὲς τῆς μετεπαναστατικῆς Ἑλλάδος. Δὲν ἦταν ἁπλῶς μία δικαστικὴ πλάνη, ἀλλὰ μία συνειδητὴ πολιτικὴ ἐξόντωση.
1. Τὸ Πολιτικὸ Ὑπόβαθρο: Ἡ Σύγκρουση μὲ τοὺς Βαυαροὺς
Ἡ Ἀντιβασιλεία ἔβλεπε τοὺς ὁπλαρχηγοὺς τῆς Ἐπανάστασης ὡς ἐμπόδιο στὴν ἐπιβολὴ ἑνὸς ἀπολυταρχικοῦ, εὐρωπαϊκοῦ τύπου κράτους. Ὁ Νικηταρᾶς, ὡς στενὸς σύμμαχος τοῦ Κολοκοτρώνη, στοχοποιήθηκε γιὰ τρεῖς λόγους:
Ἡ Ἄρνηση Ὑποταγῆς: Οἱ Βαυαροὶ ἤθελαν ἕναν στρατὸ ἀπὸ μισθοφόρους, ἐνῷ ὁ Νικηταρᾶς ἐξέφραζε τοὺς «ἀτάκτους» ἀγωνιστές.
Ἡ Ρωσική Ἐπιρροή: Θεωρήθηκε πράκτορας τῶν Ρώσων λόγω τῆς συμμετοχῆς του στὸ Ρωσικὸ Κόμμα.
Ἡ Λαϊκὴ Ἀγάπη: Ἡ τεράστια δημοτικότητά του προκαλοῦσε φόβο γιὰ πιθανὴ ἐξέγερση κατὰ τοῦ Θρόνου.
2. Ἡ Σύλληψη καὶ τὸ Σκηνοθετημένο Κατηγορητήριο
Τὸ 1839, ὁ Νικηταρᾶς συνελήφθη μὲ τὴν κατηγορία τῆς «ἐσχάτης προδοσίας» ὡς μέλος τῆς Φιλορθοδόξου Ἑταιρείας. Τὸ κατηγορητήριο ἦταν σαθρό:
Τὸν κατηγόρησαν ὅτι σχεδίαζε νὰ δολοφονήσει τὸν Ὄθωνα.
Ὑποστήριξαν ὅτι ἤθελε νὰ ἀντικαταστήσει τὸ πολίτευμα μὲ μία «θεοκρατικὴ» κυβέρνηση ὑπὸ τὴν αἰγίδα τῆς Ρωσίας.
Παρουσίασαν πλαστὰ ἔγγραφα ποὺ δῆθεν ἀπέδεικναν τὴ συμμετοχή του σὲ μυστικὲς συνωμοσίες.
3. Οἱ Συνθῆκες τῆς Φυλάκισης (1839–1841)
Ὁ Νικηταρᾶς μεταφέρθηκε στὶς φυλακὲς τῆς Αἰγίνης. Ἡ μεταχείρισή του ἦταν ἀπάνθρωπη, εἰδικὰ ἂν σκεφτεῖ κανεὶς ὅτι ἐπρόκειτο γιὰ ἕναν ἐθνικὸ ἥρωα:
Σκοτεινὰ Κελλιά: Παρέμεινε σὲ πλήρη ἀπομόνωση, σὲ χῶρο χωρὶς φῶς καὶ ἀερισμό.
Βασανιστήρια: Δέχθηκε σωματικὴ βία γιὰ νὰ ὁμολογήσει ὀνόματα συνωμοτῶν, κάτι ποὺ δὲν ἔκανε ποτέ.
Ἡ Ἀπώλεια τῆς Ὅρασης: Ἡ ὑγρασία καὶ ἡ ἔλλειψη ἰατρικῆς φροντίδας γιὰ τὸν διαβήτη του, ὁδήγησαν στὴν ταχύτατη τύφλωσή του.
4. Ἡ Δίκη καὶ ἡ Ἠθικὴ Δικαίωση
Στὴ δίκη ποὺ ἔγινε τὸ 1840, ὁ Νικηταρᾶς ἐμφανίστηκε καταβεβλημένος ἀλλὰ ὑπερήφανος. Ὅταν ὁ πρόεδρος τοῦ δικαστηρίου τὸν ρώτησε ἂν εἶχε νὰ πεῖ κάτι, ὁ ἥρωας ἀπάντησε μὲ ἀφοπλιστικὴ εἰλικρίνεια:
«Ἐγὼ τὴν πατρίδα μου τὴν ἀγάπησα καὶ τὴν ὑπηρέτησα. Ἂν τὸ νὰ ἀγαπᾶς τὴν πατρίδα σου εἶναι προδοσία, τότε εἶμαι προδότης.»
Τὸ δικαστήριο, ὑπὸ τὴν πίεση τῆς λαϊκῆς κατακραυγῆς, τὸν ἀθώωσε. Ὡστόσο, ἡ Ἀντιβασιλεία, παρακάμπτοντας τὴ δικαιοσύνη, τὸν κράτησε σὲ κατ' οἶκον περιορισμὸ γιὰ ἀκόμη ἕναν χρόνο, καταστρέφοντας ὁριστικὰ τὴν ὑγεία καὶ τὴν οἰκονομική του κατάσταση.
Σύνοψη τῆς Ἀδικίας
| Μορφὴ Ἀδικίας | Περιγραφή |
| Πολιτική | Χρησιμοποιήθηκε ὡς πιόνι στὸ παιχνίδι τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. |
| Σωματική | Ὁδηγήθηκε στὴν τύφλωση λόγω τῶν κακουχιῶν τῆς φυλακῆς. |
| Ἠθική | Κατηγορήθηκε ὡς προδότης ὁ πλέον ἀνιδιοτελὴς ἀγωνιστής. |
| Οἰκονομική | Ἀφέθηκε νὰ πεθάνει ζητιάνος, χωρὶς καμία ἀναγνώριση. |
Ἡ φυλάκιση τοῦ Νικηταρᾶ παραμένει τὸ σύμβολο τῆς ἀγνωμοσύνης τοῦ κράτους πρὸς τοὺς δημιουργούς του. Ἦταν ἡ «τιμωρία» ἑνὸς ἀνθρώπου ποὺ δὲν δέχθηκε ποτὲ νὰ συμβιβάσει τὴν ἠθική του μὲ τὴν πολιτικὴ σκοπιμότητα.
Ἡ ἀντίδραση τοῦ Θεόδωρου Κολοκοτρώνη στὴ σύλληψη καὶ τὸν βασανισμὸ τοῦ Νικηταρᾶ ἦταν ἕνα κράμα βαθιᾶς ὀδύνης, ὀργῆς ἀλλὰ καὶ μίας τραγικῆς συνειδητοποίησης. Οἱ δύο ἄνδρες δὲν μοιράζονταν μόνον τὸ αἷμα, ἀλλὰ καὶ τὴν ἴδια μοίρα ἀπέναντι στὴν ἀγνωμοσύνη τοῦ κράτους.
1. Ἡ Συντριβὴ τοῦ Γέρου
Ὅταν ἔμαθε γιὰ τὴ σύλληψη τοῦ Νικηταρᾶ τὸ 1839, ὁ Κολοκοτρώνης ἦταν πλέον σὲ προχωρημένη ἡλικία καὶ εἶχε ἤδη βιώσει τὴ δική του θανατικὴ καταδίκη καὶ φυλάκιση στὸ Παλαμήδι (1834).
Ἡ Ἠθική Ὀδύνη: Ὁ Γέρος τοῦ Μοριᾶ γνώριζε ὅτι ὁ Νικηταρᾶς ἦταν ὁ πιὸ ἁγνὸς ἀγωνιστής. Ἔλεγε συχνὰ ὅτι ἂν ὑπῆρχε ἕνας ἄνθρωπος ποὺ δὲν θὰ πρόδιδε ποτὲ τὴν πατρίδα γιὰ τὸ κέρδος, αὐτὸς ἦταν ὁ ἀνεψιός του.
Ἡ Ταύτιση: Εἶδε στὴ δίωξη τοῦ Νικηταρᾶ τὴν ἐπανάληψη τῆς δικής του περιπέτειας. Κατάλαβε ὅτι ἡ Ἀντιβασιλεία χτυποῦσε τὸν Νικηταρᾶ γιὰ νὰ «τελειώσει» ὁριστικὰ μὲ τὴν ἐπιρροὴ τῆς οἰκογένειας τῶν Κολοκοτρωναίων.
2. «Τὸ Σπαθί μου εἶναι στὴ φυλακή»
Λέγεται ὅτι ὁ Κολοκοτρώνης, μαθαίνοντας γιὰ τὰ βασανιστήρια καὶ τὴν ἐπιδείνωση τῆς ὑγείας τοῦ Νικηταρᾶ, εἶπε μὲ παράπονο:
«Ἐμένα μοῦ ἔδωσαν χάρη γιὰ νὰ βλέπω τὸ παιδί μου (τὸν Νικηταρᾶ) νὰ λιώνει στὸ σκοτάδι. Προτιμοῦσα τὴν καρμανιόλα παρὰ αὐτὴ τὴν ἀτιμία.»
Παρά τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ ἴδιος εἶχε ἀποκατασταθεῖ τυπικὰ (τοῦ εἶχε δοθεῖ ὁ βαθμὸς τοῦ Στρατηγοῦ καὶ ἦταν Σύμβουλος Ἐπικρατείας), ἔνιωθε ἀνήμπορος. Ἡ πολιτική του ἰσχύς εἶχε περιοριστεῖ σκόπιμα ἀπὸ τοὺς Βαυαρούς, ὥστε νὰ μὴν μπορεῖ νὰ παρέμβει ἀποτελεσματικὰ γιὰ τὴν ἀπελευθέρωση τοῦ ἀνεψιοῦ του.
3. Ἡ Στάση του ἀπέναντι στὶς Κατηγορίες
Ὁ Κολοκοτρώνης γνώριζε καλὰ τὴ «Φιλορθόδοξο Ἑταιρεία». Στὶς ἰδιωτικές του συζητήσεις ὑπερασπιζόταν τὸν Νικηταρᾶ, τονίζοντας ὅτι:
Ἡ εὐσέβεια τοῦ Νικηταρᾶ δὲν ἦταν συνωμοσία, ἀλλὰ πίστη.
Ὁ Νικηταρᾶς ἦταν στρατιώτης καὶ ὄχι πολιτικὸς ἰντριγκαντόρος, ἄρα ἦταν ἀδύνατον νὰ εἶχε ἐξυφάνει σχέδιο ἀνατροπῆς τοῦ Βασιλέως.
4. Ἡ Τραγικὴ Συνάντηση
Μετὰ τὴν ἀποφυλάκιση τοῦ Νικηταρᾶ, ἡ συνάντησή τους ἦταν σπαρακτική. Ὁ Κολοκοτρώνης εἶδε μπροστά του ἕναν ἄνθρωπο τυφλό, σκελετωμένο καὶ ψυχικὰ ράκος.
Ὁ Γέρος τοῦ Μοριᾶ δὲν ἄντεχε νὰ βλέπει τὸν «Τουρκοφάγο» σὲ αὐτὴ τὴν κατάσταση.
Ἦταν μία ἀπὸ τὶς ἐλάχιστες φορές ποὺ ὁ σκληροτράχηλος στρατηγὸς λύγισε δημόσια, βλέποντας τὸ «κατάντημα» στὸ ὁποῖο ὁδήγησε ἡ πατρίδα τὸν καλύτερο πολεμιστή της.
| Ἡ Ἀντίδραση τοῦ Κολοκοτρώνη | Συνέπεια |
| Προσωπική Συντριβή | Κατάλαβε ὅτι ἡ προσφορά τους δὲν εἶχε πλέον ἀξία γιὰ τὸ νέο κράτος. |
| Πολιτικὴ Πίεση | Προσπάθησε παρασκηνιακὰ νὰ βοηθήσει, ἀλλὰ οἱ Βαυαροὶ τὸν εἶχαν «δεμένο». |
| Ἠθικὸ Δίδαγμα | Ἔλεγε στοὺς νέους ὅτι «ἡ πατρίδα εἶναι σὰν τὴ μητέρα, ἀλλὰ τὸ κράτος εἶναι συχνὰ μητριά». |
Ὁ Κολοκοτρώνη πέθανε τὸ 1843, λίγα χρόνια πρὶν τὸν Νικηταρᾶ. Ἡ τελευταία τους σχέση σφραγίστηκε ἀπὸ τὴν κοινὴ πίκρα ὅτι ἡ ἐλευθερία ποὺ κέρδισαν μὲ τὸ σπαθί τους, τοὺς ἀντάμειψε μὲ δεσμὰ καὶ περιφρόνηση.
* Τα βασανιστήρια και η σταδιακή απώλεια της όρασής του.
Τὰ βασανιστήρια ποὺ ὑπέστη ὁ Νικηταρᾶς στὶς φυλακὲς τῆς Αἰγίνης δὲν εἶχαν σκοπὸ μόνον τὴν ἀπόσπαση πληροφοριῶν, ἀλλὰ τὴν ἠθικὴ καὶ σωματικὴ ἐξόντωση ἑνὸς συμβόλου. Ἡ σταδιακὴ ἀπώλεια τῆς ὅρασῆς του ἦταν τὸ τραγικὸ ἀποτέλεσμα μίας μεθοδευμένης ἐξαθλίωσης.
1. Ἡ Μεθοδολογία τῶν Βασανιστηρίων
Οἱ δεσμοφύλακες, καθ’ ὑπόδειξη τῆς Ἀντιβασιλείας, χρησιμοποίησαν σκληρὲς μεθόδους γιὰ νὰ κάμψουν τὸ φρόνημα τοῦ «Τουρκοφάγου»:
Ὁ Ἐγκλεισμός στὸ «Σκοτεινὸ Κελλί»: Τὸν τοποθέτησαν σὲ ἕνα ὑπόγειο κελλί, μὲ ἐλάχιστο φῶς καὶ μηδενικὸ ἀερισμό. Ἡ ὑγρασία ἦταν τέτοια ποὺ τὰ ροῦχα του σάπιζαν πάνω στο σῶμα του.
Ὁ Ξυλοδαρμός: Ὑπέστη ἐπανειλημμένους ξυλοδαρμοὺς μὲ βούρδουλα καὶ κοντάκια ὅπλων. Οἱ βασανιστὲς τὸν χτυποῦσαν κυρίως στὰ πόδια καὶ στὴν πλάτη, ἐκμεταλλευόμενοι παλιὰ τραύματα ἀπὸ τὶς μάχες.
Ἡ Στέρηση Τροφῆς καὶ Νεροῦ: Τοῦ ἔδιναν ἐλάχιστο καὶ κακῆς ποιότητας φαγητό, γεγονὸς ποὺ ἀποδυνάμωσε τὸν ὀργανισμό του καὶ ἐπιδείνωσε τὴν ἤδη εὔθραυστη ὑγεία του.
- Η Λεπτομέρεια: Αναφέρετε ότι κατά τη διάρκεια της δίκης του, παρά την κατάσταση της υγείας του, παρέμεινε αγέρωχος, αρνούμενος να κατηγορήσει τους συναγωνιστές του.
2. Ἡ Σταδιακὴ Τύφλωση
- Η Σκηνή: Περιγράψτε τις συνθήκες κράτησής του. Ο ήρωας που κάποτε έβλεπε τα πάντα στο πεδίο της μάχης, τώρα βρίσκεται στο σκοτάδι μιας υγρής φυλακής.
Ἡ ἀπώλεια τῆς ὅρασης τοῦ Νικηταρᾶ δὲν ἦταν ἀκαριαία, ἀλλὰ μία μαρτυρικὴ διαδικασία:
Ὁ Διαβήτης (Ζάχαρο): Ὁ Νικηταρᾶς ἔπασχε ἀπὸ διαβήτη, μία νόσο ποὺ τότε δὲν μποροῦσε νὰ ἐλεγχθεῖ ἰατρικά, πόσο μᾶλλον μέσα στὴ φυλακή. Οἱ κακὲς συνθῆκες καὶ τὸ ἔντονο ψυχικὸ στρὲς (distress) προκάλεσαν διαβητικὴ ἀμφιβληστροειδοπάθεια.
Ἡ Ὑγρασία καὶ οἱ Μολύνσεις: Τὸ σκοτάδι καὶ ἡ σκόνη τοῦ κελλιοῦ προκάλεσαν σοβαρὲς φλεγμονὲς στὰ μάτια του (ὀφθαλμία). Χωρὶς καθαρὸ νερό καὶ φάρμακα, οἱ μολύνσεις αὐτὲς ἔγιναν χρόνιες.
Ἡ Ψυχοσωματικὴ Κατάρρευση: Ἡ ἀγωνία γιὰ τὴν τύχη τῆς οἰκογένειάς του καὶ ἡ πικρία γιὰ τὴν προδοσία τοῦ κράτους ἐπηρέασαν τὸ νευρικό του σύστημα, ἐπιταχύνοντας τὴν ἐκφύλιση τῶν ὀπτικῶν νεύρων.
3. Ἡ Στιγμὴ τῆς Ἀποφυλάκισης
Ὅταν ὁ Νικηταρᾶς βγῆκε ἀπὸ τὴ φυλακὴ τὸ 1841, ἡ κατάστασή του ἦταν ἀπελπιστική:
Θολὴ Ὅραση: Στὴν ἀρχὴ ἔβλεπε μόνον σκιές. Δὲν μποροῦσε νὰ ἀναγνωρίσει πρόσωπα, παρὰ μόνον ἀπὸ τὴ φωνή.
Πλήρης Τύφλωση: Σύντομα τὸ σκοτάδι ἔγινε ἀπόλυτο. Ὁ ἄνθρωπος ποὺ κάποτε σημάδευε μὲ ἀκρίβεια τὸν ἐχθρὸ ἀπὸ ἀπόσταση χιλιομέτρων, τώρα χρειαζόταν κάποιον νὰ τὸν κρατάει ἀπὸ τὸ χέρι γιὰ νὰ περπατήσει.
4. Ἡ Τραγικὴ Εἰρωνεία
Ἡ τύφλωση τοῦ Νικηταρᾶ εἶχε μία βαθιὰ συμβολικὴ διάσταση γιὰ τὸν λαό. Ἔλεγαν ὅτι:
«Ὁ Νικηταρᾶς τυφλώθηκε γιὰ νὰ μὴ βλέπει τὴν κατάντια τῆς πατρίδας ποὺ ἐλευθέρωσε.»
| Αἴτιο | Συνέπεια στὴν Ὅραση |
| Σκοτεινὸ Κελλί | Ἀτροφία ὀπτικοῦ νεύρου |
| Ἀρύθμιστος Διαβήτης | Καταστροφὴ ἀγγείων ἀμφιβληστροειδοῦς |
| Ἔλλειψη Ὑγιεινῆς | Χρόνιες μολύνσεις καὶ κερατίτιδα |
Αὐτὴ ἡ σωματικὴ ἀπημένεια ἦταν ποὺ τὸν ὁδήγησε τελικὰ στὴν ἐπαιτεία, καθὼς ὡς τυφλὸς καὶ κατατρεγμένος δὲν μποροῦσε νὰ ἐργαστεῖ ἢ νὰ διεκδικήσει τὰ δίκαιά του.
Ἡ Ἀγγελίνα (Ἀγγελικὴ) Σταματελοπούλου, κόρη τοῦ ὁπλαρχηγοῦ Ζαχαριᾶ Μπαρμπιτσιώτη, ὑπῆρξε μία ἀληθινὴ ἡρωίδα στὴ σκιὰ τοῦ «Τουρκοφάγου». Ἡ στάση της κατὰ τὴ διάρκεια τῆς φυλάκισης καὶ τῆς μετέπειτα ἐξαθλίωσης τοῦ Νικηταρᾶ ἀναδεικνύει τὸ μέγεθος τῆς οἰκογενειακῆς τραγωδίας ποὺ προκάλεσε ἡ πολιτικὴ ἴντριγκα.
1. Ἡ Πολιορκία τῆς Οἰκογένειας
Ὅταν ὁ Νικηταρᾶς φυλακίστηκε, ἡ Ἀγγελίνα καὶ τὰ παιδιά τους δὲν ἔμειναν ἁπλῶς στὴν ἀφάνεια, ἀλλὰ ὑπέστησαν κοινωνικὸ ἀποκλεισμό.
Οἰκονομικὴ Κατάρρευση: Τὸ κράτος δέσμευσε ὅ,τι ἐλάχιστο εἶχε ἀπομείνει στὴν οἰκογένεια. Ἡ Ἀγγελίνα ἀναγκάστηκε νὰ πουλήσει ἀκόμη καὶ τὰ οἰκιακὰ σκεύη γιὰ νὰ ἐπιβιώσουν.
Ἡ Ψυχολογικὴ Πίεση: Οἱ ἀρχὲς τὴν παρακολουθοῦσαν στενά, ἐλπίζοντας ὅτι θὰ λυγίσει καὶ θὰ πιέσει τὸν ἄντρα της νὰ «ὁμολογήσει».
2. Τὸ Μυστικὸ Σχέδιο γιὰ τὴ Φυλακή
Ἡ Ἀγγελίνα δὲν κάθισε μὲ σταυρωμένα χέρια. Κατὰ τὴ διάρκεια τῆς κράτησης τοῦ Νικηταρᾶ στὴν Αἴγινα:
Οἱ Ἐπισκέψεις: Προσπαθοῦσε μὲ κάθε μέσο νὰ τὸν ἐπισκεφθεῖ, συχνὰ δωροδοκώντας δεσμοφύλακες μὲ τὸ ὑστέρημά της γιὰ νὰ τοῦ πάει λίγο καθαρὸ φαγητὸ ἢ ροῦχα.
Ἡ Μεταφορὰ Μηνυμάτων: Λειτούργησε ὡς ὁ μοναδικὸς σύνδεσμος τοῦ τυφλοῦ πλέον Νικηταρᾶ μὲ τὸν ἔξω κόσμο καὶ τὸν Κολοκοτρώνη, μεταφέροντας μηνύματα ἐμψύχωσης.
3. Ἡ Συγκλονιστικὴ Θυσία τῆς Κόρης τους
Μία ἀπὸ τὶς πιὸ τραγικὲς πτυχὲς τῆς ἱστορίας ἀφορᾶ τὴ μία ἀπὸ τὶς κόρες τοῦ Νικηταρᾶ. Λέγεται ὅτι ἡ κοπέλα, βλέποντας τὸν πατέρα της σὲ αὐτὴ τὴν ἄθλια κατάσταση (τυφλὸ καὶ βασανισμένο) καὶ τὴν οἰκογένειά της νὰ λιμοκτονεῖ, παραφρόνησε. Ἡ Ἀγγελίνα ἔπρεπε πλέον νὰ φροντίζει ταυτόχρονα ἕναν τυφλὸ ἥρωα καὶ μία ψυχικὰ κλονισμένη κόρη, μέσα σὲ συνθῆκες ἀκραίας φτώχειας.
Η "Άδεια Επαιτείας": Η Απόλυτη Ταπείνωση
4. Ἡ Ζωὴ στὸν Πειραιᾶ
- Η Δύναμη της Ψυχής: Υπάρχει μια ιστορία που λέει ότι όταν ένας ξένος περιηγητής τον αναγνώρισε και θέλησε να του δώσει ένα μεγάλο χρηματικό ποσό, ο Νικηταράς το αρνήθηκε, λέγοντας πως η πατρίδα τού παρέχει όσα χρειάζεται. Αυτό υπογραμμίζει την «πιο αγνή μορφή του Αγώνα», όπως ανέφερε και ο θεατής σας στα σχόλια
Τὸν ὁδηγοῦσε: Τὸν κρατοῦσε ἀπὸ τὸ χέρι γιὰ νὰ τὸν πάει στὸν ναὸ τῆς Εὐαγγελίστριας.
ἡ γυναίκα του, ἡ Ἀγγελίνα, στάθηκε δίπλα του σὲ αὐτὰ τὰ πέτρινα χρόνια, προσπαθώντας νὰ τὸν προστατεύσει;
Ἡ Ἀγγελίνα Σταματελοπούλου πέθανε λίγα χρόνια μετὰ τὸν Νικηταρᾶ, ἔχοντας ζήσει μία ζωὴ γεμάτη δόξα ἀλλὰ καὶ ἀνείπωτο πόνο. Ἦταν τὸ στήριγμα τοῦ ἀνθρώπου ποὺ δὲν λύγισε μπροστά στὰ σπαθιὰ τῶν Τούρκων, ἀλλὰ πλήγωσε ἡ ἀχαριστία τῶν Ἑλλήνων.
Τὸν προστάτευε: Προσπαθοῦσε νὰ κρατήσει μακριὰ τοὺς περίεργους ποὺ ἤθελαν νὰ χλευάσουν τὸν «ξεπεσμένο» στρατηγό.
Διατηροῦσε τὴν ἀξιοπρέπειά του: Φρόντιζε τὰ ροῦχα του νὰ εἶναι πάντα καθαρά, παρὰ τὴν τρύπια τους κατάσταση, ὥστε νὰ θυμίζουν τὴ στρατιωτική του τιμή.
«Ἂν δὲν ἦταν ἡ Ἀγγελίνα, ὁ Νικηταρᾶς θὰ εἶχε πεθάνει πολὺ νωρίτερα στὴ φυλακή. Ἐκείνη ἦταν τὰ μάτια του καὶ ἡ δύναμή του», ἔλεγαν οἱ σύγχρονοί τους.
| Ἡ Προσφορὰ τῆς Ἀγγελίνας | Ἀποτέλεσμα |
| Οἰκονομική | Πώληση προσωπικῶν κειμηλίων γιὰ ἐπιβίωση. |
| Ψυχολογική | Στήριξη τοῦ Νικηταρᾶ στὶς στιγμὲς τῆς ἀπόγνωσης. |
| Κοινωνική | Διαφύλαξη τῆς τιμῆς τῆς οἰκογένειας παρὰ τὴν ἐπαιτεία. |
#### **4. Το Μυστήριο & Η Κατακλείδα**
Ἡ ἱστορία τοῦ Νικηταρᾶ κλείνει μὲ ἕνα «μυστήριο» ποὺ δὲν ἀφορᾶ συνωμοσίες, ἀλλὰ τὴν τύχη τῶν λειψάνων του, καὶ μία κατακλείδα ποὺ ἀποτελεῖ τὸ αἰώνιο στίγμα τῆς ἑλληνικῆς πολιτείας.
1. Τὸ Μυστήριο μὲ τὸν Τάφο του
Ὁ Νικηταρᾶς πέθανε στὶς 25 Σεπτεμβρίου 1849 στὸν Πειραιᾶ. Παρὰ τὴν ἐδραιωμένη πεποίθηση ὅτι τάφηκε μὲ τιμὲς δίπλα στὸν Κολοκοτρώνη, ἡ πραγματικότητα κρύβει μία πικρὴ ἀσάφεια:
Ἡ Ταφή: Τάφηκε ὄντως στὸ Α' Νεκροταφεῖο Ἀθηνῶν, ἀλλὰ ὁ τάφος του δὲν διατηρήθηκε ὡς μνημεῖο ἀπὸ τὴν ἀρχή.
Ἡ Ἀπώλεια τῶν Λειψάνων: Λόγω τῆς φτώχειας τῆς οἰκογένειας, δὲν ὑπῆρχε κανεὶς νὰ πληρώσει γιὰ τὴν παντοτινὴ διατήρηση τοῦ τάφου. Ἔτσι, μετὰ ἀπὸ χρόνια, τὰ ὀστᾶ του μεταφέρθηκαν σὲ κοινὸ ὀστεοφυλάκιο.
Ἡ Σήμερα Κατάσταση: Σήμερα ὑπάρχει μνημεῖο στὸ Α' Νεκροταφεῖο, ὅμως τὸ ἀκριβὲς σημεῖο ὅπου ἀναπαύεται ὁ «Τουρκοφάγος» παραμένει τυπικὰ ἄγνωστο, καθώς τὰ λείψανά του χάθηκαν μέσα στὴ λήθη καὶ τὴν ἀνωνυμία τοῦ κοινοῦ τάφου.
2. Ἡ Κατακλείδα: Τὸ Ἦθος τοῦ «Ἀκτήμονος» Ἥρωα
Ὁ Νικηταρᾶς δὲν ὑπῆρξε ἁπλῶς ἕνας πολεμιστής, ἀλλὰ τὸ ἠθικὸ ἀντίβαρο τῆς Ἐπανάστασης.
Ὁ Ἥρωας χωρὶς Ἀντάλλαγμα: Σὲ μία ἐποχὴ ποὺ πολλοὶ ὁπλαρχηγοὶ διεκδικοῦσαν τσιφλίκια, συντάξεις καὶ ἀξιώματα, ὁ Νικηταρᾶς πέθανε χωρὶς νὰ κατέχει οὔτε μία σπιθαμὴ γῆς.
Ἡ Σιωπηλὴ Διαμαρτυρία: Ἡ ἐπαιτεία του δὲν ἦταν μόνον ἀνάγκη ἐπιβίωσης, ἀλλὰ μία κραυγὴ ἀλήθειας. Στεκόταν τυφλὸς μπροστὰ στὸν λαὸ γιὰ νὰ δείξει τὸ πραγματικὸ πρόσωπο τῆς ἐξουσίας ποὺ «καταβρόχθιζε» τὰ παιδιὰ τῆς Ἐπανάστασης.
3. Ἡ Ἀποκατάσταση τῆς Μνήμης
Χρειάστηκαν δεκαετίες γιὰ νὰ ἀποκαταστήσει ἡ ἱστορία τὸ ὄνομά του. Σήμερα:
Θεωρεῖται ὁ Ἁγνότερος τῶν Ἀγωνιστῶν.
Τὸ ὄνομά του κοσμεῖ δρόμους, πλατεῖες καὶ στρατόπεδα, ὡς σύμβολο τῆς ἀνιδιοτελοῦς προσφορᾶς.
Ἡ μορφή του στὰ Δερβενάκια παραμένει τὸ ἀπόλυτο πρότυπο ἀνδρείας.
Τὸ Τελευταῖο Μάθημα:
Ὁ Νικηταρᾶς μᾶς δίδαξε ὅτι ἡ μεγαλύτερη νίκη δὲν εἶναι αὐτὴ ποὺ κερδίζεται στὸ πεδίο τῆς μάχης, ἀλλὰ αὐτὴ ποὺ κερδίζεται στὴν ἀρένα τῆς συνείδησης. Ἀρνήθηκε τὸν πλοῦτο γιὰ νὰ κρατήσει τὴν ψυχή του ἐλεύθερη.
Σύνοψη τοῦ Τέλους
| Γεγονός | Σημασία |
| Θάνατος (1849) | Τέλος μίας μαρτυρικῆς ζωῆς στὴ φτώχεια. |
| Τάφος | Σύμβολο τῆς ἀρχικῆς κρατικῆς ἀδιαφορίας. |
| Κληρονομιά | Τὸ πρότυπο τοῦ Ἕλληνα ποὺ θυσιάζει τὰ πάντα γιὰ τὴν Πατρίδα. |
Ὁ Νικηταρᾶς δὲν χρειαζόταν χρυσάφι γιὰ νὰ λάμψει. Ἡ λάμψη τοῦ σπαθιοῦ του στὰ Δερβενάκια καὶ ἡ γαλήνη τῆς τυφλῆς του μορφῆς στὸν Πειραιᾶ εἶναι ἡ αἰώνια περιουσία τοῦ Γένους.
* Η "άδεια επαιτείας": Το μοναδικό "προνόμιο" που του έδωσε το κράτος.
Ἡ τ ἀποτελεῖ τὸ ἀποκορύφωμα τῆς κρατικῆς ἀχαριστίας καὶ μία ἀπὸ τὶς πιὸ ἐπονείδιστες πράξεις τῆς μετεπαναστατικῆς διοίκησης. Δὲν ἦταν ἁπλῶς μία οἰκονομικὴ ἀδιαφορία, ἀλλὰ ἕνας συστηματικὸς ἐξευτελισμὸς ἑνὸς ἀνθρώπου ποὺ κάποτε ἔτρεμε τὸ σπαθί του ὁλόκληρη ἡ Ὀθωμανικὴ Αὐτοκρατορία.
1. Ἡ Ἐπίσημη «Ἀνταμοιβή»
Μετὰ τὴν ἀποφυλάκισή του τὸ 1841, ὁ Νικηταρᾶς βρέθηκε σὲ πλήρη ἀδυναμία νὰ συντηρήσει τὸν ἑαυτό του καὶ τὴν οἰκογένειά του. Ὄντας τυφλὸς καὶ μὲ κλονισμένη ὑγεία ἀπὸ τὰ βασανιστήρια, ζήτησε ἀπὸ τὸ κράτος μία στοιχειώδη σύνταξη.
Ἡ Ἀπάντηση τοῦ Κράτους: Ἀντὶ γιὰ σύνταξη, τοῦ χορηγήθηκε ἐγγράφως μία «ἄδεια ἐπαιτείας».
Ὁ Περιορισμός: Τοῦ ἐπιτράπηκε νὰ ζητιανεύει μόνον κάθε Παρασκευή καὶ μόνον σὲ συγκεκριμένο σημεῖο: ἔξω ἀπὸ τὸν ναὸ τῆς Εὐαγγελίστριας στὸν Πειραιᾶ.
2. Ἡ Σκηνὴ στὸ Προαύλιο τοῦ Ναοῦ
Κάθε Παρασκευή, ὁ στρατηγὸς Νικηταρᾶς, ὁ «Τουρκοφάγος», καθόταν σὲ μία γωνιὰ τοῦ ναοῦ.
Ἡ Εἰκόνα: Φοροῦσε τὴν παλιά του φουστανέλα, ἡ ὁποία ἦταν καθαρὴ ἀλλὰ γεμάτη μπαλώματα. Κρατοῦσε ἕνα πήλινο πιάτο στὰ χέρια του, ἐνῷ τὰ τυφλά του μάτια κοίταζαν τὸ κενό.
Ἡ Σιωπή: Λέγεται ὅτι ὁ Νικηταρᾶς δὲν φώναζε, οὔτε ζητοῦσε ἐλεημοσύνη. Ἁπλῶς στεκόταν ἐκεῖ. Οἱ περαστικοὶ ποὺ τὸν ἀναγνώριζαν, ἄφηναν δακρυσμένοι ὅ,τι εἶχαν, ντρεπόμενοι γιὰ τὸ κατάντημα τῆς πατρίδας.
3. Τὸ Περιστατικὸ μὲ τὸν Ξένο Διπλωμάτη
Ἕνα περιστατικὸ ποὺ ἔχει μείνει στὴν ἱστορία περιγράφει τὴν ἀνωτερότητα τοῦ ἥρωα:
Ἕνας ξένος διπλωμάτης (κατ' ἄλλους πρεσβευτής), περνώντας ἀπὸ τὸ σημεῖο, ρώτησε ποιός εἶναι ὁ ζητιάνος. Ὅταν ἔμαθε ὅτι εἶναι ὁ θρυλικὸς Νικηταρᾶς, συγκλονίστηκε καὶ πλησίασε γιὰ νὰ τοῦ ἀφήσει ἕνα χρυσὸ νόμισμα.
Ὁ Νικηταρᾶς, ἀκούγοντας τὸν ἦχο τοῦ νομίσματος καὶ καταλαβαίνοντας τὴν ἀξία του, τὸ ἐπέστρεψε λέγοντας:
«Δὲν θέλω ἐλεημοσύνη ἀπὸ ξένους. Ἡ πατρίδα μου θὰ μεριμνήσει γιὰ μένα.»
Στὴν πραγματικότητα, ὁ Νικηταρᾶς γνώριζε ὅτι ἡ πατρίδα δὲν θὰ μεριμνοῦσε, ἀλλὰ ἡ ὑπερηφάνειά του δὲν τοῦ ἐπέτρεπε νὰ ἐκθέσει τὴν Ἑλλάδα στοὺς ξένους, ἀκόμη καὶ τὴν ὥρα τῆς ἀκραίας του πείνας.
4. Ὁ Συμβολισμὸς τῆς «Ἄδειας»
Ἡ «ἄδεια ἐπαιτείας» δὲν ἦταν μόνον διοικητικὴ πράξη, ἀλλὰ συμβόλιζε:
Τὴν Ἦττα τῆς Ἐπανάστασης: Οἱ ἀγωνιστὲς τοῦ '21 παραμερίστηκαν ἀπὸ τοὺς «καλαμαράδες» (πολιτικοὺς) καὶ τοὺς ξένους συμβούλους.
Τὸ Τίμημα τῆς Ἀνιδιοτέλειας: Ὁ Νικηταρᾶς τιμωρήθηκε ἐπειδὴ δὲν ἔκλεψε, δὲν ἐκβίασε καὶ δὲν πρόδωσε.
Τὸ Ἦθος τοῦ Ἀγωνιστῆ: Ἀκόμη καὶ ὡς ζητιάνος, παρέμεινε Στρατηγός.
| Τί τοῦ ὄφειλε ἡ Πατρίδα | Τί τοῦ ἔδωσε τὸ Κράτος |
| Τιμητικὴ Σύνταξη Στρατηγοῦ | Ἄδεια ἐπαιτείας μία φορὰ τὴν ἑβδομάδα |
| Ἰατρική φροντίδα γιὰ τὴν τύφλωση | Ἐγκλεισμὸ σὲ ὑγρὰ κελλιά |
| Κοινωνικὴ Ἀναγνώριση | Πολιτικὸ διωγμὸ καὶ διασυρμό |
Αὐτὴ ἡ Παρασκευὴ στὸν Πειραιᾶ παραμένει ἡ πιὸ πικρὴ ἐπέτειος τοῦ νεοελληνικοῦ κράτους. Ὁ Νικηταρᾶς «ζητιάνευε» ὄχι γιὰ ψωμί, ἀλλὰ γιὰ δικαιοσύνη, τὴν ὁποία δὲν ἔλαβε ποτὲ ὅσο ζοῦσε.
* Το μεγαλείο της ψυχής του: Ακόμα και ως ζητιάνος, παρέμεινε περήφανος.Τὸ μεγαλεῖο τῆς ψυχῆς τοῦ Νικηταρᾶ δὲν φάνηκε μόνον στὴν κάμα τοῦ πολέμου, ἀλλὰ κυρίως στὴν ταπείνωση τῆς ἐπαιτείας. Ἐκεῖ ὅπου ὁ μέσος ἄνθρωπος θὰ λύγιζε ἀπὸ τὸ μῖσος γιὰ τὴν ἀχαριστία τοῦ κράτους, ὁ Νικηταρᾶς παρέμεινε βράχος ὑπερηφάνειας.
1. Ἡ Ἐπαιτεία ὡς Στρατιωτικὴ Ὑπηρεσία
Γιὰ τὸν Νικηταρᾶ, ἀκόμη καὶ τὸ νὰ στέκεται στὸ προαύλιο τῆς Εὐαγγελίστριας μὲ τὸ πιάτο τῆς ἐλεημοσύνης, ἦταν μία μορφὴ «ὑπηρεσίας».
Δὲν παρακαλοῦσε, δὲν μεμψιμοιροῦσε, δὲν ἐξέθετε τὸ κράτος.
Δεχόταν τὴν μοίρα του μὲ μία ἀρχαιοπρεπῆ στωικότητα, θεωρώντας ὅτι ἂν ἡ θυσία τῆς δικῆς του ἀξιοπρέπειας ἦταν τὸ τίμημα γιὰ νὰ ὑπάρχει ἐλεύθερη Ἑλλάδα, τότε τὸ τίμημα ἦταν δίκαιο.
2. Ἡ Ἄρνηση τῆς Ξένης «Οἴκτου»
Τὸ περιστατικὸ μὲ τὸν ξένο διπλωμάτη ποὺ προαναφέραμε εἶναι ἡ ἀπόλυτη ἀπόδειξη τοῦ μεγαλείου του.
Ὅταν ὁ ξένος τοῦ ἄφησε τὸ χρυσὸ νόμισμα, ὁ Νικηταρᾶς, παρότι πεινοῦσε, τὸ ἐπέστρεψε. Ἡ ἀπάντησή του ἦταν μάθημα πατριωτισμοῦ: «Ἡ Πατρίδα μου μοῦ δίνει σύνταξη καὶ εἶμαι εὐχαριστημένος».
Ἦταν ἕνα εὐγενὲς ψέμα. Προτίμησε νὰ πεθάνει ἀπὸ τὴν πείνα, παρὰ νὰ ἐπιτρέψει σὲ ἕναν ξένο νὰ πιστέψει ὅτι ἡ Ἑλλάδα ἀφήνει τοὺς ἥρωές της νὰ πεινοῦν. Ὁ Νικηταρᾶς προστάτευε τὴν ὑπόληψη τῆς Ἑλλάδας, τὴν ἴδια στιγμὴ ποὺ ἡ Ἑλλάδα τὸν εἶχε πετάξει στὸν δρόμο.
3. Ἡ Πνευματικὴ Διαθήκη ἑνὸς Τυφλοῦ
Παρά τὴν τύφλωσή του, ὁ Νικηταρᾶς «ἔβλεπε» καθαρότερα ἀπὸ τοὺς πολιτικοὺς τῆς ἐποχῆς του.
Χωρὶς Κακία: Δὲν εἶπε ποτὲ κακὸ λόγο γιὰ τὸν Ὄθωνα ἢ τοὺς Βαυαρούς. Πίστευε ὅτι οἱ ἄνθρωποι σφάλλουν, ἀλλὰ ἡ Πατρίδα παραμένει ἱερή.
Ὁ Φύλακας τοῦ Ἤθους: Ὅταν παλιοὶ συμπολεμιστές του τὸν ἐπισκέπτονταν καὶ ἔκλαιγαν βλέποντάς τον, ἐκεῖνος τοὺς παρηγοροῦσε λέγοντας: «Μὴ κλαῖτε, ἀδέλφια. Ἡ Πατρίδα εἶναι ἐλεύθερη. Αὐτὸ φτάνει».
4. Ὁ «Ἀκτήμων» ὡς Πρότυπο
Σὲ μία κοινωνία ποὺ οἰκοδομήθηκε πάνω στὸ «ρουσφέτι» καὶ τὴν ἰδιοτέλεια, ὁ Νικηταρᾶς παρέμεινε ἀκτήμων.
Δὲν εἶχε σπίτι, δὲν εἶχε χωράφια, δὲν εἶχε χρήματα.
Εἶχε ὅμως κάτι ποὺ κανένας χρυσὸς δὲν μποροῦσε νὰ ἀγοράσει: τὴν ἀπόλυτη ἐλευθερία τῆς συνείδησης.
| Χαρακτηριστικὸ Μεγαλείου | Πράξη |
| Αὐταπάρνηση | Χάρισε τὰ λάφυρα τῶν Δερβενακίων. |
| Ὑπομονή | Δέχθηκε τὴ φυλακὴ χωρὶς νὰ προδώσει κανέναν. |
| Ὑπερηφάνεια | Ἀρνήθηκε τὴν ἐλεημοσύνη τῶν ξένων ὡς ζητιάνος. |
| Συγχώρεση | Πέθανε χωρὶς νὰ ζητήσει ἐκδίκηση ἀπὸ τοὺς διῶκτες του. |
Ὁ Νικηταρᾶς εἶναι ὁ μοναδικὸς ἥρωας ποὺ μεγάλωσε μέσα ἀπὸ τὴν πτώση του. Ἡ φτώχεια του δὲν τὸν μείωσε· ἀντιθέτως, τὸν ἐξύψωσε σὲ ἕνα πνευματικὸ ἐπίπεδο ὅπου οἱ τίτλοι καὶ τὰ ἀξιώματα φαντάζουν μηδαμινά.
Νικηταρᾶς: Ὁ Ἥρωας ποὺ Νίκησε τοὺς Τυράννους, ἀλλὰ Λύγισε ἀπὸ τὴν Ἀχαριστία
1. Ἡ Δόξα (1821-1822)
Ὁ Νικήτας Σταματελόπουλος ὑπῆρξε τὸ «καθαρὸ σπαθὶ» τοῦ Ἀγῶνα. Στὰ Δερβενάκια, ἡ ὁρμή του ἦταν τέτοια ποὺ τρία σπαθιά ἔσπασαν στὰ χέρια του, ἐνῷ τὸ τέταρτο κολλήθηκε στὴν παλάμη του ἀπὸ τὴν ἀγκύλωση.
Τὸ Ἦθος: Ἀρνήθηκε μερίδιο ἀπὸ τὰ λάφυρα τοῦ Δράμαλη, χαρίζοντας τὰ πολύτιμα ἀντικείμενα στοὺς στρατιῶτες του καὶ τὸ Ταμεῖο τοῦ Γένους.
2. Ἡ Προδοσία (1839-1841)
Μετὰ τὴν ἀπελευθέρωση, ἡ Ἀντιβασιλεία τοῦ Ὄθωνος τὸν θεώρησε ἐπικίνδυνο λόγω τῆς ἀφοσίωσής του στὸν Κολοκοτρώνη καὶ τῆς πίστης του στὴν Ὀρθοδοξία.
Ἡ Φυλάκιση: Κατηγορήθηκε ἀδίκως γιὰ συνωμοσία καὶ ρίχτηκε στὰ ὑγρὰ κελλιὰ τῆς Αἰγίνης.
Τὸ Τίμημα: Ὑπέστη βασανιστήρια ποὺ κατέστρεψαν τὴν ὑγεία του. Ὁ διαβήτης καὶ οἱ κακουχίες τὸν ὁδήγησαν στὴν ὁλικὴ τύφλωση.
3. Ὁ Ἐξευτελισμὸς (1841-1849)
Ἡ πολιτεία, ἀντὶ νὰ τιμήσει τὸν ἐλευθερωτή της, τοῦ προσέφερε τὸ «προνόμιο» τῆς ἐπαιτείας.
Κάθε Παρασκευή: Ὁ τυφλὸς στρατηγὸς στεκόταν στὸν Πειραιᾶ, ζητώντας ἐλεημοσύνη γιὰ νὰ θρέψει τὴν οἰκογένειά του.
Ἡ Ἀξιοπρέπεια: Ἀρνήθηκε χρυσὸ νόμισμα ἀπὸ ξένο διπλωμάτη, προτιμώντας τὴν πείνα παρὰ τὸν διασυρμὸ τῆς Ἑλλάδας στὰ μάτια τῶν ξένων.
4. Ἡ Αἰωνιότητα
Ὁ Νικηταρᾶς ἔφυγε πάμφτωχος τὸ 1849. Ἡ περιουσία του ἦταν μόνον ἡ τιμή του. Σήμερα, ἡ ἱστορία τὸν κατατάσσει ὡς τὸν «Ἀκτήμονα Ἥρωα», ἐκεῖνον ποὺ ἔδωσε τὰ πάντα καὶ δὲν ζήτησε τίποτα.
Ἐσεῖς, ἂν ζούσατε τὸ 1841, θὰ τολμούσατε νὰ δώσετε αὐτὸν τὸν ὅρκο, γνωρίζοντας ὅτι ἡ προδοσία σήμαινε θάνατο; Γράψτε μου τὴ γνώμη σας στὰ σχόλια. Διαβάζω κάθε ἀπάντηση καὶ θὰ συζητήσουμε ἐκεῖ τὰ πιὸ παράξενα στοιχεῖα.»
«Ἂν ἡ πατρίδα εἶναι ἐλεύθερη, ἐγὼ εἶμαι πλούσιος.» — Νικηταρᾶς ὁ Τουρκοφάγος
Εἶναι μία ἱστορία ποὺ ἀξίζει νὰ διδάσκεται ὡς μάθημα ἤθους. Θὰ θέλατε νὰ σᾶς βοηθήσω νὰ βρεῖτε κάποιο συγκεκριμένο ποίημα ἢ δημοτικὸ τραγοῦδι ποὺ γράφτηκε γιὰ τὸν Νικηταρᾶ, ὥστε νὰ ὁλοκληρώσετε τὸ ἀφιέρωμά σας;
* Σύνδεση με το σήμερα: Ποιοι είναι οι σύγχρονοι "Νικηταράδες" που ξεχνάμε;
